Ik ben het boek Superverslavend van Adam Alter aan het lezen, en één van de meest interessante dingen die ik las, gaat over de werking van verslaving.

Veel gedragsverslavingen hebben te maken met conditionering. Conditionering is ook wel bekend als het Pavlov-effect, en werd meer dan 100 jaar geleden ontdekt door de Russische psycholoog Ivan Pavlov. Hij deed een experiment met honden, waarbij hij steeds een belletje liet rinkelen als hij de hond te eten gaf. Na een tijdje begon de hond al te kwijlen wanneer hij het belletje hoorde, omdat hij de bel associeert met eten. Dit wordt het Pavlov-effect genoemd.

Na Pavlov kwam de Amerikaanse psycholoog B.F. Skinner, die onderzoek deed met ratten. Hij bouwde een hok met een knop, waarop de ratten moesten drukken om eten te krijgen. Zodra de rat had ontdekt wat het effect van de knop was, drukte hij steeds vaker op de knop. In Skinners tweede experiment kwam er de ene keer wel eten, als een rat op de knop drukte, en de andere keer niet. En nu komt het bijzondere: in deze situatie drukten de ratten veel vaker op de knop dan wanneer het effect voorspelbaar was.

Het effect dat Skinner ontdekte wordt ‘operante conditionering’ genoemd, en speelt ook een grote rol bij gokverslavingen. Bij een fruitautomaat is de kans dat je niks wint heel groot. Maar er is ook een kleine kans dat je wel wint, en dit zorgt ervoor dat gokkers het blijven proberen. Dat komt doordat je lichaam stoffen aanmaakt als je wint met gokken. Onder meer dopamine, de stof die zorgt voor het gelukkige gevoel. Bij ervaren gokkers maakt het lichaam al dopamine aan wanneer ze een euro in de gokkast gooien, omdat ze zo geconditioneerd zijn.

De grafiek hierboven legt het duidelijk uit: de groene lijn is als het ware de hond die niet gewend is aan het belletje: hij gaat pas kwijlen als hij zijn eten krijgt. Of de gokker die nog nooit gegokt heeft: hij voelt zich pas gelukkig als hij geld wint. De blauwe lijn is de hond die gewend is aan het belletje: hij begint al te kwijlen als hij het belletje hoort. Of een ervaren gokker: hij krijg al een shot dopamine wanneer hij een euro in de gokkast gooit. Op de rode lijn zie je wat er gebeurt als de gokker verliest: eerst krijgt hij een shot dopamine, en wanneer blijkt dat hij niks gewonnen heeft, komt er een kleine dip in de dopamine. Deze dip is alleen kleiner dan de piek die hij eerder al gehad heeft. Dit is de reden dat gokkers blijven gokken.

De grafiek komt trouwens uit een blogpost van Harvard University, waarin nog een keer wordt uitgelegd hoe je hersenen reageren op social media: http://sitn.hms.harvard.edu/…/dopamine-smartphones-battle-…/

Wanneer je je smartphone checkt, hoop je op een positieve ‘beloning’. Dit kan van alles zijn, een mail of een appje, of natuurlijk likes op één van je posts. Als je likes hebt, maak je dopamine aan. Waarschijnlijk niet zoveel als wanneer je de jackpot in het casino wint, maar toch een beetje. Na een tijdje ben je net zo geconditioneerd als de ratten van Skinner, en maak je elke keer als je je smartphone pakt een mini-dosis dopamine aan. Ook wanneer je geen likes hebt, en je blijft het proberen. Social media weten dit, en zorgen ervoor dat je meldingen zo worden verdeeld dat je de ene keer veel meldingen hebt, en de andere keer juist weinig. Hoe onvoorspelbaarder, hoe verslavender.

Maar hoe zorg je nou dat je dit patroon doorbreekt? Een goede optie is om je meldingen uit te zetten. Je doorbreekt dan de cirkel van ‘cues’ die je verslaafd houden, en je krijgt zelf meer controle over je smartphonegebruik.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *